Mówimy „mowa o wilku, a wilk tuż” i nie chcemy „wywoływać wilka z lasu”, choć wilka w okolicy raczej nie widzieliśmy. Podobnie jest z solą, lustrem czy czarnym kotem: wiele przesądów żyje w codziennych rozmowach, a mało kto wie, skąd się wzięły. Sprawdzamy, co za nimi stało, bo za większością kryje się całkiem rozsądne dawne uzasadnienie.
Dlaczego akurat wilk z lasu?
W dawnych wsiach wilk był zwierzęciem, którego się naprawdę obawiano. Zagrażał stadom i podróżnym, a las był miejscem, gdzie człowiek czuł się mniej bezpiecznie niż na swoim podwórku. Nic dziwnego, że wokół wilka narosło wiele przysłów.
Przysłowie „mowa o wilku, a wilk tuż” mówi o sytuacji, w której osoba pojawia się dokładnie wtedy, gdy o niej rozmawiano. Podobnie działa powiedzenie o „wywoływaniu wilka z lasu”: lepiej nie przywoływać kłopotów słowami. Za tym stoi wyobrażenie, które znajdziemy w wielu kulturach: nazwanie czegoś groźnego na głos może to coś przyciągnąć. Dlatego dawniej o groźnych zwierzętach i nieszczęściach mówiono ostrożnie albo omownie.
To dobry klucz do reszty przesądów. Wiele z nich wzięło się z lęku przed tym, czego nie dało się kontrolować, albo z szacunku dla rzeczy, od których zależało przetrwanie.
Przesądy z domu i kuchni
Dom i gospodarstwo były światem, w którym każdy przedmiot miał swoją wartość. Stąd wiele zakazów dotyczy codziennych sprzętów i jedzenia.
- Nie podawaj ręki przez próg. Próg uważano za granicę między światem domu a tym, co na zewnątrz, a granice w dawnych wierzeniach były miejscem niepewnym. Zwyczaj ma też praktyczny wymiar: w ciasnych sieniach i drzwiach łatwo było o potknięcie lub zderzenie.
- Rozsypana sól zapowiada kłótnię. Sól była cennym towarem, więc jej marnowanie traktowano jak złą wróżbę. Tradycja każe rzucić szczyptę przez ramię, co miało odsunąć pecha.
- Stłuczone lustro to nieszczęście. Lustro było drogie i rzadkie, a jego rozbicie oznaczało realną stratę. Do tego dochodziło wierzenie, że odbicie jest związane z duszą człowieka.
- Nie gwiżdż w domu. Mówi się, że można „wygwizdać” pieniądze albo spokój. Dawniej gwizd wiązano z wiatrem i siłami nieczystymi, które miał przywoływać.
- Chleb podniesiony z ziemi się całuje. To wyraz szacunku dla pożywienia. Od plonów zależało, czy rodzina przetrwa zimę, więc marnowanie chleba uchodziło za grzech i zły znak.
Przesądy w drodze i na zewnątrz
Podróż dawniej była ryzykowna: złe drogi, pogoda, rozbójnicy i dzikie zwierzęta. Nic dziwnego, że właśnie wokół wyjazdów narosło sporo rytuałów.
- Czarny kot przebiegający drogę. Przesąd łączy się ze średniowiecznymi wierzeniami o czarownicach i ich zwierzętach. Czarny kot miał zwiastować pecha, zwłaszcza jeśli przeciął drogę od lewej strony do prawej.
- Usiądź „na dróżkę” przed wyjazdem. Zwyczaj nakazuje usiąść na chwilę przed dalszą podróżą. Dawniej miało to zapewnić szczęśliwy powrót. Dziś działa też praktycznie: w tej chwili ciszy przypominamy sobie, czy o niczym nie zapomnieliśmy.
- Odpukać w niemalowane drewno. Mówimy to, gdy wspomnimy coś dobrego i nie chcemy tego „zapeszyć”. Tłumaczy się to dawnym szacunkiem dla drzew i wiarą, że drewno chroni przed złym losem. Wyjaśnienia bywają różne, a pewnego źródła zwyczaju nie da się wskazać.
Jak patrzeć na przesądy dzisiaj
Nie trzeba w nie wierzyć, żeby je cenić. To zapis tego, czego dawni ludzie się bali i co uważali za cenne. Wilk przypominał o niebezpieczeństwie lasu, sól i chleb o wartości jedzenia, a obrzędy przed podróżą o tym, że dalekie wyjazdy wymagały przygotowania.
Kilka z tych zwyczajów warto zachować choćby z praktycznych powodów:
- przed wyjazdem usiąść na chwilę i sprawdzić, czy mamy dokumenty, klucze i bagaż,
- stłuczone szkło zbierać ostrożnie i nie zostawiać go na podłodze,
- nie marnować jedzenia, co zgadza się ze starym szacunkiem dla chleba,
- w ciasnych przejściach uważać, żeby się nie zderzyć.
Warto też pamiętać, że wiele przesądów ma różne wersje w zależności od regionu i rodziny. Jeśli chcesz poznać te z twojej okolicy, zapytaj starszych krewnych. Często okazuje się, że znają wyjaśnienia, których nie ma w żadnej książce.
Następnym razem, gdy ktoś powie „mowa o wilku”, możesz dodać, że to przysłowie z długą historią. Za nim stoi świat, w którym słowa i znaki miały pomagać oswoić strach.